ETHNOASTRONOMY
Traditional astronomy of the Macedonian people
Ethnoastronomy explores folk beliefs related to celestial phenomena.
Research has continued on our country’s territory since 1982, during which a series of beliefs and customs related to celestial bodies and phenomena have been discovered.
These are just some of the findings…
COSMOLOGY
Three worlds
The Macedonian people believe in three worlds: the lower world, our world, and the upper world.
In some regions, it is believed that the underworld is located in the water, and there are water people and animals in it just like in ours. There is a legend in the village of Izvor that people managed to catch a water man. They managed to lure him out by placing a pair of shoes on the shore. But the water man did not want to tell them anything about the underworld and cried constantly. In the end, they took pity on him and allowed him to return to the underworld.
In other places, it is believed that the underworld is located underground. In Mlado Nagoričane, there is a legend that three brothers were chasing a thief who had taken their apples. Following the blood, they reached a hole whose bottom could not be seen. The youngest brother, tied with a rope, descended to the bottom of the hole and thus found himself in the underworld. There he saw a wounded dragon and three beautiful maidens. Around the dragon was a lot of gold, beautiful clothes, and jewelry, everything that the dragon stole from our world and took to the underworld.
The upper world is located in the sky, and it is most often believed that the souls of the dead live there. However, there are also beliefs that in heaven there is the same earth as ours and the same people. When the Lord rebukes the heavenly people, then we hear it like thunder.
Earth
The Earth is an endless flat plate that floats on water. There are also beliefs that the Earth stands on poles or on the horns of oxen or buffaloes. In the village of Orashe, it is believed that the Earth has an end. It is imagined as a large and eternally dark desert where wild people live.
Mountains and plains were created when God walked the Earth. He walked the world with a bag full of earth and stones. Wherever he threw earth, a plain would form, and wherever he threw stones, hills and mountains would form. Sometimes the bag would overflow, and then great mountains and valleys would form.
Earthquakes
The Earth is flat and stands on a pole to which a buffalo is tied. When the buffalo moves or scratches itself on the pole, earthquakes occur. The buffalo sometimes licks the pole so that it becomes thinner, breaks, and runs away. That is why on the feast of St. Spiridon, blacksmiths knock on the anvil three times to thicken the pole and save the Earth from ruin. In some regions, instead of a buffalo, it is believed that the devil is tied to the pole. When the devil bites the pole to free himself from it, the earth also shakes
Sky
The sky resembles a great pier. It has no end and is as wide as it is high. The most common belief is that it is supported by high mountains, and there people found the connection between Heaven and Earth.
In some parts it is believed that there is more than one heaven. Thus, in the village of Murtino it was believed that the stars are located in the third heaven, and below them are the Sun and the Moon. On the holiday of Prochka, the sky and the earth are forgiven, and then the sky opens. Whoever sees this, whatever he wishes will come true.
Sun
The Sun was everywhere considered the most beautiful, best, and purest thing in the whole world. But when three Suns appeared in the sky, the people believed that it was a bad sign.
In the village of Oraše they believed that there used to be three Suns, but one was eaten by a snake, the second went underground to warm us, and the third is the one that does not warm us. In the village of Rankovce they believed that the Sun and the Moon were son and mother. They believed that every time the Sun “set”, the Moon, its mother, gave it something to eat. But one day she had nothing to give it to eat, so she gave it half of herself to eat. From then on, the Moon began to shine weaker than the Sun.
Moon
The people believed that the Moon changed every 15 days. In the village of Rankovce, it is said that a “witch” would take down the Moon when she was hungry and eat it. That’s why it became like a sickle. Then she would put it back in place and wait 15 days for it to fill up again. Then she would take it down again and eat it. That’s why the Moon changed every 15 days.
The moon didn’t always look like this. It used to be brighter. But once it met the sun and wouldn’t let it go. The sun got angry, took a piece of cake, and hit the moon. Since then, it has had stripes and is less bright.
Мoon phase
The Moon and its phases played a particularly important role in the lives of people in the past. The New Moon is popularly called Novina. It is a period when all important work began: building houses, plowing the fields, and sowing them. It was also a time when engagements and weddings were held, because it was believed that as the Moon “grows”, it would bring a fruitful and prosperous life, many children, and joy.
The full Moon was admired just as much as the Sun. There are many stories about witch women who had rituals in which they would bring down the Moon, turn it into a cow, and milk it. Then, with that milk, they would make various medicines and magical potions.
The phases after the full Moon are called Pogibel, Rasip, Izedovina, and the like. During that period, no important work was started, because it was believed that nothing would succeed. Then only medicines were made, and treatment of the sick was started with the belief that the disease would be “eaten up” as the Moon is eaten.
STARRY SKY
Among the Macedonian people, there is a fateful connection between people and stars. It was believed that when a person is born, a new star is born in the sky, and when a person dies, the star goes out. The stars of great people are brighter, and those of poor people are less bright. The fate of a child can also be predicted according to the star. If a bright star appears in the sky after birth, it means that the child will grow up to be a great person.
Constellations
We divide the starry sky into three large groups. The northern sky can be seen every night. The southern sky is divided into winter and summer sky, because only these two seasons are known to the people. Summer is from St. George’s Day to St. Michael’s Day, and winter is from St. Michael’s Day to St. George’s Day.
In the traditions of the Macedonian people, certain bright or easily recognizable groups of stars form constellations or groups of constellations, where most often the individual stars represent a certain object or character.
For example, in the constellation Orion, among Macedonians the bright star Betelgeuse represents the Plowman; in Orion’s belt, Rallo with oxen is depicted; and the two lowest bright stars, Rigel and Regulus, form the constellation Theresia. Or, the brightest star in the Pleiades star cluster is known to us as the Hen, and the fainter stars are chicks.
The northern sky is dominated by two constellations, one of which is the Ears, known in astronomy as Cassiopeia. The Ears represent the part of a wooden plow that penetrates the ground during plowing.
The constellation Orion is a group of constellations in our country; the bright star Betelgeuse is the Plowman, near Orion’s belt is the Plow with Oxen, and the lower bright stars are Libra. The Plowman has returned for the ax that he forgot and is therefore located further away from the plow.
One of the most famous constellations in our country is the Hen. It is located in the Pleiades star cluster. The brightest star represents the Hen, and the fainter ones are the chicks.
Сјајните ѕвезди Сириус од Големото Куче и Проксион од Малото Куче кај македонците се Волци. Тие ги демнат воловите во моментот кога Орачот ги напуштил за да го земе остенот.
Сјајната ѕвезда Нат од астрономското соѕвездие Кочијаш кај нас е позната како Петел. Тој се наоѓа во близина на соѕвездието Квачка со пилињата.
Соѕвездието Северна Круна кое е лесно препознатливо по својот полукружен облик кај македонците се нарекува Софра. Понекаде се среќава и под името Трло или Бачило.
Во главата на соѕвездието Бик македонците препознаваат две соѕвездија. Сјајната ѕвезда Алдебаран која има црвеникав сјај е Лисица, додека ѕвезденото јато Хијади се Свињи.
Отсечената глава на Медузата од Персеј кај македонците го претставува соѕвездието Јарем, уште еден прибор кои се користи при земјоделски работи, најчесто за впрегнување на волови.
Јастреб, како еден од најпознатите непријатели на Квачката и Петелот, се наоѓа веднаш над нив во напаѓачка позиција. Тоа е светлата ѕвезда Капела од астрономското соѕвездие Кочијаш.
На летното ѕвездено небо доминантно е соѕвездието Сврдел. Се наоѓа во проекција на астрономското Соѕвездие Лебед. Сврделот во минатото преку лето се користел околу изградба на куќи.
Покрај соѕвездието Сврдел се наоѓаат Маша и Пирустија кои се наоѓаат во астрономското соѕвездие Лира препознатливо по сјајната ѕвезда Вега.
Покрај Млечниот Пат, познат кај нас како Попова Слама се наоѓа соѕвездието Крст. Тоа го претставува крстот кој му паднал на попот кога крадел слама од некој соселанец. Се наоѓа кај соѕвездието Делфин.
Едно од најголемите соѕвездија кај македонците и најпознато на северното небо е Арамии (Ајдуци, Комити). Тоа се седумте сјајни ѕвезди од Големата Мечка. Понекаде се среќава дека двојната ѕвезда Мизар ги представува попот и ќерката кои се грабнати од ајдуците.
Галаксијата Андромеда, која во чистите ведри ноќи се забележува со голо око како мало облаче покрај Млечниот Пат кај нас е познато како Гумно, место каде што се врши житото. Постојат информации и за Мало Гумно кое најверојатно е астрономското ѕвездено јато Јасли.
ДРУГИ НЕБЕСНИ ПОЈАВИ
Во преданијата на народот не се забележува јасна разлика помеѓу атмосферските и вселенските појави и тела. Поради тоа во истражувањата за верувањата на народот поврзани со небото ја вклучивме и метеорологијата, како нова гранка – етнометеорологија. Следуваат само некои небесни појави кои се забележани и играат позначајна улога во истражувањата.
Млечен пат
Според преданијата Млечниот Пат се нарекува Попова или Кумова Слама. Имено, некој поп една вечер крадел слама од некој соселанец, но како што бегал му се истурала слама по патот. По пат му се скинало и паднало ланчето со крст . Кога Господ го видел овој голем грев, за вечен срам на грешниот ја пресликал сламата на небото. Во исто време се пресликал и крстот од ланчето на попот.
Планети
Најпознато небесно тело во народот после Сонцето и Месечината е Венра. Во народот обично е позната како ѕвезда Деница или Вечерница, зависно од периодот на денот кога се гледа. Освен Венера, забележани се и преданија за Јупитер кој се нарекува Мамикарван.
Комети
Непредвидливата појава на кометите во минатото предизвикувало страв и вознемиреност кај населението. Се сметало дека претставуваат наговестување на тешки времиња, глад, болести и војни. Во народот најчесто се нарекуваат ѕвезди со бајрак.
Метеори
Поради тоа што ѕвездите во народот се поврзуваат со животот на луѓето, паѓањето на некоја ѕвезда се поврзува со смрт на некој човек. Кога на небото ќе се виделе интензивни метеорски роеви или метеорски дожд, тоа во народот се толкувало како знак дека некаде се води војна каде што гинат многу луѓе.
Виножито
Виножитото представувало убав знак. Се вели дека тоа ја пие водата од реките и езерата и ја носи во облаците. Познати се и останатите светлосни феномени како прстенот околу Месечината кој се нарекува „бачило“, а светлината која некогаш се јавува настрана од Сонцето се вика „кучешки сонца“.
Гром
Постојат повеќе народни преданија кој се обидуваат да ја објаснат природата на громот и молњата. Според едно, Свети Илија ја брка ламјата која го собира бериќетот од нивите. Според друго, најверојатно многу постаро предание, змејот со огнени стрели ја гаѓа ламјата која прави штети на посевите.
Облаци
Облаците носат дожд, толку потребен за опстанокот на луѓето, но можат да донесат и невреме. Се верува дека облаците ги водат орли кои кружат и летаат пред нив за да им го покажат патот.
Теренски истражувања
Од 1982 година над триесет теренски истражувачи поминале над 120 населени места низ целата држава при што се интервјуирани повеќе од илјада најчесто постари лица. Најголем дел од саознанијата се објавени во книгата на Ѓоре Ценев, „Небото над Македонија“, објавена 2004 година.
Иако со овие истражувања е опфатена широка популација и скоро сите региони во државата, сепак постојат уште многу сведоштва и преданија кои што не се документирани. Поради генерацискиот јаз и современиот начин на живот, прекината е традицијата на усмено пренесување на ова исклучително важна компонента од културното наследство на македонскиот народ.
МИД – Македонско истражувачко друштво е невладина организација која во рамките на своите активности работи на проектот „Етноастрономија“. Од 2012. година Друштвото е акредитирана членка при Комитетот за нематеријално културно наследство на УНЕСКО. Во рамките на нашите можности ние правиме колку што можеме за да ги заштитиме овие древни преданија и митови од заборав.
Доколку имате некои сознанија на оваа тема, или пак доколку имате некои предлози кои би ни помогнале во нашата работа, слободно може да не контактирате.
МИД – Македонско истражувачко друштво
Поддржано од:
Проектен тим:
- Ванчо Стојкоски
- Марјан Николовски
- Благоја Петрушев
- Љупчо Илиевски
- Катерина Рангелова
- Горан Ташкоски